GELENEĞİN BİRİKİMİNDEN YENİ BİR DÜŞÜNCENİN İNŞASINA...

Yürütücü: Murat Kaya

Başlangıç: 27 Ekim Salı 15:00-16:30

5 Hafta (Dersler iki haftada bir aynı gün ve saatte yüz yüze olacak şekilde gerçekleşecektir.)

Programımız “ilmiye sınıfının nâsiye-i pâki, medâr-ı iftihârı” Elmalılı Muhammed Hamdi Yazır’ı daha yakından tanıyarak Hak Dini Kur’ân Dili tefsirinden bazı bölümlerin ve makalelerinden bir kısmını okumak, seçilen konuları onun görüşleri etrafında tahlil etmek maksadıyla yapılacaktır.  Program, önceden belirlenen metinlerin birlikte okunup müzakere edilmesi usulüyle icra edilecektir. Programa katılacak arkadaşların, belirlenen metni önceden okuyarak konuya hazırlık yapması derslerin verimini artıracaktır. Metinler Arapça ve Klasik Türkçe (Osmanlıca) olmakla birlikte, her birinin günümüz Türkçesine aktarılmış halleri mevcuttur. Katılımcılar kaynakların bu versiyonlarından da istifade edebilirler.

Program sonunda katılımcılar Elmalılı’nın ilmî, felsefî ve edebî derinliğine yakından şâhit olarak üslûbuna âşinâlık kazanacaklar ve sonraki araştırmalarında onun eserlerinden daha fazla istifade etme imkânı elde edeceklerdir. Bunun yanı sıra Osmanlı’nın son döneminde tartışılan dinî, ilmî, siyâsî, felsefî ve güncel bazı konulara vukuf kesbedecek, felsefî bakış açısının tefsire nasıl tatbik edildiğini gözlemlemiş olacaklar.

1. Hafta:

Kur’an Tercüme Edilebilir mi?

Okuma: Hak Dini Kur’an Dili Mukaddimesi

2.Hafta:

Kadın-Erkek İlişkilerine Dair: Kavvamlık Meselesi

Okuma: Hak Dini Kur’an Dili, Nisâ sûresi 34. âyetin tefsiri

3. Hafta:

Ebâbil kuşları mikrop olabilir mi?

Okuma: Hak Dini Kur’an Dili, Fil sûresi tefsiri

4. Hafta:

İslâmiyetle Medeniyet-i Cedîde Birleşebilir mi?

Okuma: Meşrutiyetten Cumhuriyete Makaleler kitabından “İslâmiyetle Medeniyet-i Cedîde Birleşebilir mi?” makalesi

5. Hafta:

İslâm ve Felsefe (Tahlîlî Tarih-i Felsefe: Metâlib ve Mezâhib’in Dîbâcesi)

Okuma: Metâlib ve Mezâhib’in Dîbâcesi

Yürütücü: Belkıs Doğan

Başlangıç: 3 Kasım Salı 17:00-18:30

5 Hafta (Dersler iki haftada bir aynı gün ve saatte yüz yüze olacak şekilde gerçekleşecektir.)

Sanat ve mimarî, bir medeniyetin sahip olduğu maddî ve manevî birikimin en belirgin biçimde görünürlük kazandığı alanlar arasındadır. Geçmişten günümüze ulaşan tarihî yapılarda tercih edilen malzeme ve uygulanan teknikler maddî kültürün izlerini taşırken, bezeme öğeleri ise ait oldukları dönemin inanç ve düşünce dünyasına ilişkin ipuçları sunmaktadır. Nitekim sanat, toplumların yaşadıkları mekânları estetik unsurlarla donatmalarının ötesinde daha kapsamlı bir anlam dünyasına sahiptir. Söz konusu anlam dünyası, sanatkârın tahayyülünü biçimlendiren düşünce ve tefekkür zemininden beslenmektedir. Ders kapsamında, İslâm mimarisinde öne çıkan bitkisel, nesnel ve figüratif bezeme unsurlarının dinî ve tasavvufî metinlerle ilişkisi ele alınacaktır. Böylece mimarî tezyinatta yaygın biçimde kullanılan motif ve figürlerin yalnızca biçimsel ve betimleyici özellikleriyle değil, taşıdıkları anlamlar çerçevesinde de tanımlanması amaçlanmaktadır. Bu doğrultuda ayna, kapı ve mizan gibi tasavvuf kaynaklarında mecazi anlatım vasıtası olarak kullanılan nesnelerin İslâm sanatındaki tezahürleri somut örnekler üzerinden değerlendirilecektir. Bunun yanı sıra tasavvufî literatürde sıklıkla karşılaşılan nar ve ejder metaforları da sanatla ilişkileri bağlamında incelenecektir. Katılımcıların İslâm sanatının mahiyetini daha kapsamlı biçimde kavrayabilmeleri amacıyla, ele alınan motif ve figürlerin tercih edilme sebepleri, bunların mimarîdeki kullanım alanlarını belirleyen etkenler ve söz konusu bezeme unsurlarının taşıdığı anlamlar üzerinde durulacaktır. Medeniyetler arasında çeşitli etkileşimler bulunmakla birlikte, her medeniyetin ortaya koyduğu sanat üretimi büyük ölçüde kendine özgü karakterini yansıtmaktadır. Bu nedenle İslâm sanatında yer alan süsleme unsurlarının ikonografik çözümlemesi yapılırken İslâm dininin temel kaynakları olan Kur’ân-ı Kerîm ve hadis literatürünün yanı sıra, sembolik dilin kullanımı bakımından sanatla ortak bir yaklaşım sergileyen tasavvufî metinlerden de yararlanılacaktır. Bu yönüyle ders; başta sanat tarihi, mitoloji ve tasavvuf olmak üzere farklı disiplinlere ait kaynakların birlikte değerlendirilmesini gerektiren disiplinler arası bir okuma yaklaşımına dayanmaktadır.

1. Hafta

Sanat ve Ayna Metaforu

Okumalar:

-Huriye Martı, “’Mümin Müminin Aynasıdır’ Rivayeti Üzerine Bir İnceleme”, Selçuk Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi [Necmettin Erbakan Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi], 27(2009): 39-63.

-Ahmet Ögke. “İbnü’l-Arabî’nin Fususü’l-Hikem’inde Ayna Metaforu”, Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi “İbnü’l-Arabî” özel sayısı - II IX/23 (2009): 75-89.

-Belkıs Doğan, Antik Devirden İslâmiyete Sanat ve Tasavvufta Semboller, İstanbul: Kapı Yayınları, 2024. (Her hafta kitaptan konuyla ilgili başlık okunabilir.)

2. Hafta

Sanat ve Tasavvufta Kapı Metaforu

Okumalar:

-İlhan Kutluer, “Niş ve Perde: Gazzâlî’nin Mişkâtü’l-Envâr’ında Entelektüel Perspektifler”, Felsefî Gök Kubbemiz, 101-138, İstanbul: İz Yayıncılık, 2017.

-Rene Guenon, Mukaddes İlmin Sembolleri, Çev. Filiz Karaküçük. İstanbul: Ketebe Yayınları, 2022.

-Kadir Özköse, “Ahmed Yesevî’nin Hikmetlerinde Dört Kapı ve Kırk Makam Anlayışı”, Akademiar Dergisi 2 (2017): 99-133.

-Belkıs Doğan “Mecazî Bir İfade Biçimi Olarak Topkapı Sarayı Kapıları”, Milli Saraylar Sanat Tarih Mimarlık Dergisi. 24 (01 Haziran 2023): 88-103.

3. Hafta

Sanat ve Tasavvufta Terazi/Mizan Metaforu

-Murat Kaya, “Peygamberlere Gelen İlahi Mesajı Tamamlayıcı Temel Ölü: Mizan, Furkan, Hikmet”, Turkish Studies XIII/17 (2018), 205-220.

-Mürüvet Harman, “Geç Devir Osmanlı Resim Sanatında Cennet İmgesi: Duvar ve Kitaplarda Yer Alan Şematize Cennet Tasvirleri”, Uluslararası Sosyal Araştırmalar Dergisi VIII/39 (2015), 354-364.

-Belkıs Doğan, “İslâm Öncesi Dönemden İslâm Sanatına Terazi Motifi ve Anlamları”, Erdem: İnsan ve Toplum Bilimleri Dergisi = Journal of Humanities and Social Sciences, 83 (2022): 31-72.

4. Hafta

Sanat ve Tasavvufta Ejder Metaforu

-İbrahim Emre Şamlıoğlu, “Antik Mısır Mitolojisinde Apep-Ra Düellosu ve Hz. Musa’nın Yılana Dönüşen Asası: Karşılaştırmalı Bir Değerlendirme”, Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi Dergisi LI/1 (22): 31-57.

-Emel Esin, “Evren-Selçuklu San’atı Evren Tasvîrinin Türk İkonografisinde Menşe’leri”, Selçuklu Araştırmaları Dergisi I (1970-1969): 161-182.

-Gönül Öney, “Anadolu Selçuk Sanatında Ejder Figürleri”, Türk Tarih Kurumu Belleten III/130 (1969): 171-216.

5. Hafta

Sanat ve Tasavvufta Nar Metaforu

-Matt Bennett, “The Pomegranate: Marker of Cyclical Time, Seeds of Eternity”, International Journal of Humanities and Social Science I/19 (2011): 52-59.

-Necdet Tosun, “Tasavvuf Kültüründe Meyve”, Tasavvuf: İlmî ve Akademik Araştırma Dergisi V/13 (2004): 289-300.

-Bahar Akarpınar, “Mevlânâ Celâleddin Rumî’nin Mesnevî ve Rubâiyyat’ında Meyve ve Üzüm Sembolleri, Bilig 32 (2005): 145-164.

Program Öncesinde Gerekli Görülen Ön Okumalar

• Titus Burckhardt, İslam Sanatı Dil ve Anlam, çev. Turan Koç, İstanbul: Klasik Yayınları, 2005.
• Seyyid Hüseyin Nasr, İslam Sanatı ve Maneviyatı, çev. Ahmet Demirhan, İstanbul: İnsan Yayınları, 2017.
• Belkıs Doğan, Antik Devirden İslâmiyete Sanat ve Tasavvufta Semboller, İstanbul: Kapı Yayınları, 2024.

Not: Ayrıca öğrencilerin, derste işlenecek olan motif ve figürlerin bulunduğu yapılar hakkında araştırma yapmaları ve eserleri yerinde incelemeleri tavsiye edilir.

Yürütücü: Merve Akkuş Güvendi

Başlangıç: 5 Kasım Perşembe 18:00-19:30

4 Hafta (Dersler haftada bir aynı gün ve saatte yüz yüze olacak şekilde gerçekleşecektir.)

Türkiye, 2000 sonrasında hızlı büyüme, krizler ve yüksek enflasyon dönemlerinden geçerken gelir eşitsizliği yalnızca artıp azalan bir oran olarak kalmadı. Toplumun farklı kesimlerinin konumunu da yeniden biçimlendirdi. Bu ders, Türkiye'de eşitsizliği sosyoekonomik bir bakışla, alt, orta ve üst gelir grupları üzerinden ele almayı amaçlamaktadır. İlk hafta dünyadaki eşitsizlik tartışmaları ve Türkiye'nin bu tartışmalardaki yeri ele alınacaktır. Sonraki üç haftada her gelir grubu aynı dört soru üzerinden incelenecektir: Bu grup hangi gelir kaynaklarına dayanıyor? Toplumsal hareketlilik açısından yerinde mi sayıyor, yükseliyor mu, düşüyor mu? Ekonomik krizlerden nasıl etkilendi? Sosyal politikalar bu grubu koruyor mu, yoksa eşitsizliği yeniden mi üretiyor?

Oturumlarda kuramsal yaklaşımlar ve TÜİK verilerine dayalı okuma bir arada yürütülecektir. Yoksulluk ve sosyal dışlanma, orta sınıfın daralması ve prekaryalaşma, servetin tepede yoğunlaşması başlıca konular arasındadır. Katılımcılar, gelir eşitsizliğini tek bir göstergenin ötesinde okuyabilme, gelir dağılımı verilerini sosyolojik kavramlarla ilişkilendirebilme ve Türkiye'deki eşitsizlik tartışmalarına eleştirel bir bakışla katılabilme becerisi kazanacaktır.

1. Hafta

Dünyada Eşitsizlik Tartışmaları ve Türkiye'nin Konumu

İçerik: Sosyolojide tabakalaşma geleneği ve eşitsizliğin yeniden gündeme gelişi; küresel eşitsizliğin seyri, tepede yoğunlaşma, orta sınıfın daralması ve yoksulluğun değişen biçimleri; Türkiye'de gelir dağılımının tarihsel seyri ve 2000 sonrası Türkiye'nin küresel tablodaki yeri.

2. Hafta

Alt Gelir Gruplarının Artan Pay ve Kırılganlık

İçerik: Dar ve transfere bağımlı gelir kaynakları; yoksulluğun kalıcılığı ve hareketsiz taban; sosyal dışlanma; sosyal yardımların ve vergi yükünün yeniden dağıtım etkisi.

3. Hafta

Orta Gelir Gruplarındaki Daralma ve Emeğin Konum Kaybı

İçerik: 2000'lerde genişleyen orta sınıf ve 2010 sonrası sıkışma; ücretlileşme, prekaryalaşma ve beyaz yakalı mesleklerde gelir ve konum kaybı; orta gelir gruplarında aşağı doğru hareketlilik riski; yeni orta sınıf tartışması.

4. Hafta

Üst Gelir Gruplarında Servetin Yoğunlaşması ve Eşitsizlik Sarmalı

İçerik: Sermaye gelirlerinin üst gruplarda yoğunlaşması; iktidar seçkinleri ve ulusötesi kapitalist sınıf tartışmaları; Türkiye'de servet eşitsizliğini ölçmenin güçlükleri; üç gelir grubunun birlikte değerlendirilmesi ve eşitsizlik sarmalını kırabilecek politika seçenekleri.

Program Öncesinde Gerekli Görülen Ön Okumalar

• Akkuş Güvendi, M. (2025). Eşitsizlik sarmalı: Türkiye’de 2000 sonrası gelir eşitsizliği, İstanbul: Fikir Kitap.

Yürütücü: Belkıs Yüce

Başlangıç: 30 Ekim Cuma 17:30-19:00

6 Hafta (Dersler haftada bir aynı gün ve saatte yüz yüze olacak şekilde gerçekleşecektir.)

Bugün akademik araştırmadan kamu politikasına, gazetecilikten sivil topluma kadar pek çok alanda güçlü bir argüman güvenilir veriye dayanmayı gerektirmektedir. Ancak hangi verinin nerede bulunacağını, nasıl okunacağını ve doğru biçimde nasıl kullanılacağını bilmek, birçok araştırmacı için hâlâ önemli bir eksiklik olarak öne çıkmaktadır. Bu program, veriyle ilgili hiçbir ön bilgisi olmayan katılımcılara veri okuryazarlığının temellerini kazandırmayı ve araştırmalarında başvurabilecekleri ulusal ve uluslararası veri kaynaklarını tanıtmayı amaçlamaktadır. Program “Veri nedir?” sorusuyla başlayarak veri türleri, göstergeler, metaveri ve kaynak güvenilirliği gibi temel kavramları ele alır. Ardından TÜİK, Türkiye Nüfus ve Sağlık Araştırması (TNSA), Türkiye Genel Sosyal Saha Araştırması (TGSS) gibi ulusal kaynaklar ve OECD, ESS, Dünya Değerler Araştırması (WVS) ve GESIS veri arşivi gibi sosyal bilimler alanında yaygın olarak kullanılan uluslararası veri tabanları canlı uygulamalarla tanıtılır. Son haftada web tabanlı araçlarla veri görselleştirme ve raporlama işlenir. Program sonunda katılımcılar, araştırma sorularına uygun veriyi bulabilecek, indirip düzenleyebilecek, eleştirel biçimde yorumlayabilecek ve basit grafik ve raporlar hazırlayabilecektir.

1. Hafta

Veri Nedir? Veri Okuryazarlığına Giriş

İçerik: Veri, bilgi ve gösterge kavramları; nicel/nitel ve birincil/ikincil veri; kesit, zaman serisi ve panel veri; mikro ve makro veri; metaveri ile bir veri setinin “künyesini” okumak; veri kaynağının güvenilirliğini değerlendirme ölçütleri; açık veri ve kullanım lisansları.

2. Hafta

Resmî İstatistikler ve Temel Sosyal Göstergeler

İçerik: Resmî istatistik sistemi ve göstergelerin nasıl üretildiği; nüfus, eğitim, işgücü ve gelir gibi temel sosyal ve ekonomik göstergeler; oran ve endeks kavramları; veri sorgulama, filtreleme ve CSV/Excel formatında indirme; indirilen verinin elektronik tabloda düzenlenmesi.

3. Hafta

Ulusal Sosyal Araştırmalar ve Mikro Veriler

İçerik: Kayıt temelli veri ile anket verisinin farkı; örneklem, temsiliyet ve ağırlıklandırmaya giriş; hane halkı ve kamuoyu araştırmalarının tasarımı; ulusal mikro veri setlerine erişim, başvuru süreçleri ve kullanım koşulları.

4. Hafta

Uluslararası Karşılaştırmalı Sosyal Araştırmalar

İçerik: Karşılaştırmalı anket programlarının mantığı ve dalga yapısı; soru formu ve kod kitabı (codebook) okuma; araştırma sorusuna uygun değişkeni bulma; ülkeler ve yıllar arası karşılaştırma yaparken ölçüm eşdeğerliği gibi dikkat edilmesi gerekenler.

5. Hafta

Sosyal Bilim Veri Arşivleri ve Veri Setleriyle Çalışmak

İçerik: Veri arşivlerinin işlevi ve kalıcı tanımlayıcılar (DOI); arşivlerde veri seti arama, kayıt ve indirme; çevrimiçi analiz araçlarıyla tanımlayıcı istatistik ve çapraz tablo oluşturma; kullanılan veri setine kurallara uygun atıf yapılması.

6. Hafta

Veriyi Anlatmak: Web Tabanlı Görselleştirme ve Raporlama

İçerik: Veriye uygun grafik türünü seçmek; yanıltıcı grafikler ve görselleştirme etiği; veriyle hikâye anlatımı; kısa veri raporu yazımı, kaynak gösterme ve veri atfı.